Jarząb pospolity – opis, właściwości lecznicze i użytkowe

0 94
Jarząb pospolity – opis, właściwości lecznicze i użytkowe
5 (100%) 5 votes

Jarząb pospolity (Sorbus aucuparia L.), inaczej jarząb zwyczajny, powszechnie nazywany jest jarzębiną, zaś dawniej orzębiną. Walory użytkowe tej rośliny znane były prawdopodobnie już w neolicie. Od wieków cieszy się ona dużą popularnością: jest bohaterem wielu wierzeń i legend, ważnym elementem ludowej medycyny oraz źródłem surowca do przetworów.

Wygląd i biologia

Jarząb pospolity zazwyczaj wyrasta w postaci niewysokiego drzewa (o wysokości do 15-20 metrów), rzadziej dużego krzewu, o jasnoszarej gładkiej korze. Posiada duże, złożone liście o długości do 20 centymetrów i pierzastym układzie listów, których może być od 9 do 15. Są one wydłużone i na brzegach ostro piłkowane. Kwitnie w okresie od maja do lipca, a kwiaty są dosyć drobne (płatki korony mają 4-5mm długości) i odznaczają się kolorem białym. Kwiaty te zebrane są w gęste, duże kwiatostany, tzw. podbaldachy. Są one obupłciowe i zapylane przez owady (opisywany gatunek należy do cennych roślin miododajnych). Wydzielają raczej nieprzyjemny, migdałowaty zapach. Dojrzałe owoce mają kolor pomarańczowoczerwony, ewentualnie szkarłatnoczerwony i zebrane są w duże baldachowate grona. Przypominają one miniaturowe jabłka (jest to tzw. owoc pozorny), które dorastają do 1 centymetra i zawierają najczęściej po trzy nasiona. Owoce dojrzewają w okresie od sierpnia do nawet października. Dojrzałe owoce mogą pozostawać na gałęziach nawet podczas mrozów.

Znaczenie jarzębiny w ekosystemach

Omawiany gatunek występuje pospolicie na terenie całej Polski, zarówno w lasach liściastych jak i borach. Jest niezwykle odporny na niekorzystne warunki środowiskowe, może wzrastać na ubogich i zakwaszonych glebach, obszarach gdzie schodzą lawiny i wieją silne wiatry. Z tego względu rośnie w dosyć wysokich partiach gór: reglu górnym i piętrze kosodrzewiny. Lubi jednak miejsca dobrze nasłonecznione, dlatego jest wypierany z gęstych lasów na ich obrzeża. Jarzębina odgrywa znaczącą rolę w odnawianiu się lasu, w obszarach gdzie został on z jakiegoś powodu zniszczony: jako gatunek bardzo odporny tworzy ona optymalne siedlisko leśne dla gatunków bardziej wrażliwych. Owoce jarzębiny stanowią cenne pożywienie dla wielu gatunków ptaków i ssaków, w tym wiewiórek, saren, jeleni i dzików. Jarząb pospolity tworzy też siedlisko dla wielu pożytecznych pająków i owadów. Cenione są walory estetyczne jarzębiny, dlatego często jest sadzona w miastach – w parkach, na osiedlach mieszkaniowych, czy skwerach.

Walory użytkowe jarzębiny

Środki ostrożności dotyczące owoców

Wykorzystywaną częścią opisywanej rośliny są przede wszystkim jej owoce. Na wstępie, zanim zostanie omówione dobroczynne działanie owoców jarzębiny, trzeba podkreślić, że świeże owoce są niejadalne, a nawet lekko trujące. Zawierają one dużą ilość kwasu parasorbinowego, związku wywołującego wymioty i biegunkę, a być może także zaburzającego pracę nerek. Z tego powodu rozsądne jest zbieranie owoców jarzębu pospolitego w październiku, gdy mają już za sobą pierwsze przymrozki. W ujemnej temperaturze ta szkodliwa substancja rozpada się, podobnie zresztą jak podczas suszenia, wyparzania w gorącej wodzie czy gotowania. Po takich zabiegach owoce jarzębiny mogą być bezpiecznie spożywane. Surowe owoce posiadają smak gorzki i kwaśny, są więc niezbyt smaczne. Istnieją przypuszczenia, że nasiona mogą zawierać niewielką ilość cyjanowodoru, jednak dawka taka nie wydaje się niebezpieczna.

Owoce jarzębiny jako źródło witamin i mikroelementów

Owoce jarzębu pospolitego mogą być zbierane gdy są już w pełni dojrzałe (czerwone). Można więc tego dokonywać w okresie od sierpnia do października. Najlepiej robić to w suche, słoneczne dni, odcinając całe baldachy. Zebrane koraliki powinny być suszone w podwyższonej temperaturze (50-80°C). Można wykorzystać do tego celu piekarnik z uchylonymi drzwiczkami. Owoce jarzębu zawierają znaczną liczbę substancji o korzystnym działaniu na ludzki organizm. Do najważniejszych można zaliczyć:

  • witaminy – kwas askorbinowy (witamina C), beta-karoten (prowitamina A), witamina P oraz K
  • mikroelementy – magnez, miedź
  • kwasy organiczne – winowy, sorbowy, jabłkowy, bursztynowy
  • garbniki
  • kwasy wielofenolowe
  • węglowodany (szczególnie L-sorboza)
  • sorbitol
  • katechiny
  • antocyjany
  • amigdalina – obecna w pestkach owoców

W owocach jarzębu pospolitego znajduje się wyjątkowo duża ilość witaminy C (jej zawartość wynosi 60-120 mg% w świeżych owocach), co tłumaczy ich używanie w dawnych czasach do leczenia szkorbutu (dolegliwości wywołanej brakiem właśnie tej witaminy). Duża zawartość kwasu askorbinowego sugeruje także korzystny wpływ tych owoców na odporność (na infekcje). Biorąc pod uwagę tak bogaty skład nie może dziwić, że spożywanie owoców jarzębu zaleca się w przypadku leczenia awitaminozy, czy wzmacniania organizmu w tzw. zmęczeniu wiosennym.

Aktywność farmaceutyczna owoców jarzębiny

Składniki obecne w owocach jarzębu pospolitego wykazują pewne działanie przeciwzapalne i moczopędne: zwiększają produkcję moczu, prawdopodobnie na skutek zmniejszania resorpcji moczu pierwotnego w kanalikach nerkowych. Z tego powodu mogą być pomocne w walce z kamieniami nerkowymi, a także poprawiać pracę nerek, gdy dochodzi do osłabienia ich funkcji (np. na skutek stanów zapalnych). Na błony śluzowe przewodu pokarmowego składniki jarzębiny działają przeciwzapalnie i ściągająco, więc mogą być stosowane do leczenia niezbyt poważnych nieżytów żołądka i jelit. W odróżnieniu od surowych owoców, owoce przetworzone raczej zapobiegają biegunce: działają zapierająco. Istnieje pogląd, że owoce jarzębu pospolitego mogą zapobiegać miażdżycy i nadciśnieniu tętniczemu. Prawdopodobnie składniki opisywanych owoców uszczelniają śródbłonek naczyń krwionośnych, więc ich spożywanie może być korzystne w leczeniu hemoroidów. W dawnych czasach surowca tego używano do leczenia obrzęków i puchliny wodnej.

Owoce jarzębiny
Kliknij i sprawdź ceny!

Sposoby przyrządzania owoców jarzębiny

Owoce jarzębu pospolitego mogą być przyrządzane i spożywane w rozmaitych postaciach:

  • Suchy proszek – uzyskuje się przez zmielenie suszonych owoców. Zaleca się spożywanie po jednej płaskiej łyżce takiego proszku, dwa razy dziennie.
  • Napar z owoców – otrzymuje się z gotowania (przez 20 – 30 minut) połowy łyżki rozdrobnionych owoców w szklance wody.
  • Sok z owoców
  • Konfitury – można robić konfitury z samej jarzębiny, popularne są jednak konfitury i dżemy mieszane np. z dodatkiem jabłek
  • nalewka z jarzębiny

Sporządzenie konfitur z opisywanych owoców może być dosyć skomplikowane. Według jednego z popularnych przepisów zajmuje to kilka dni. Wpierw owoce trzeba umyć i odgoryczyć, najlepiej przez wymrożenie. Następnie zalewa się je, wcześniej przygotowanym, ostudzonym syropem stosując proporcje: 1 kilogram owoców : 1,5 kilograma cukru : 0,6 litra wody. Po odczekaniu jednej doby syrop zlewa się i ponownie zagotowuje, następnie studzi i z powrotem wlewa do owoców. Na trzeci dzień konfitury gotuje się powoli do pożądanej gęstości.

Kwiaty jarzębiny

Kwiaty jarzębu pospolitego zbiera się od maja do czerwca. Są one znacznie mniej popularnym surowcem od owoców. Istnieją podejrzenia, że mogą one także wykazywać pewne lecznicze działania. Mogą one zawierać kwas ursolowy i fitosterole. Przypisuje im się właściwości moczopędne, przeciwzapalne, przeciwalergiczne, rozszerzające oskrzela i naczynia wieńcowe. Stosowane mogą być w postaci odwarów.

Zostaw odpowiedź

Twoj adres e-mail nie bedzie opublikowany.